Fıtık Nedir? Türleri ve Belirtileri

Fıtık, bir organın ya da dokunun normalde bulunduğu alanı çevreleyen kas veya bağ dokusundaki zayıf bir noktadan dışarı doğru çıkmasıdır. Günlük dilde aynı kelime bel ve boyundaki disk fıtıkları için de kullanılır, ancak bu durum karın duvarı fıtıklarından farklı bir mekanizmaya sahiptir. Karın duvarı fıtığında yağ dokusu veya bağırsak gibi yapılar zayıf alandan kabarabilir. Disk fıtığında ise omurlar arasındaki diskin bir bölümü dışa taşarak sinir dokusunu etkileyebilir.

Bu nedenle tek bir fıtık belirtileri listesi bütün fıtık türlerini açıklamaz. Kasıkta ele gelen şişlik, göbek çevresinde kabarıklık, reflü yakınmaları veya bacağa yayılan uyuşma gibi birbirinden farklı bulgular görülebilir. Belirti biçimi fıtığın yerine, içeriğine, sinir ya da organlar üzerinde oluşturduğu etkiye ve komplikasyon gelişip gelişmediğine göre değişir.

Fıtık nerede olur?

Fıtık en sık karın duvarı ve kasık bölgesinde görülür. Kasık kanalında inguinal, uyluğun üst kısmına yakın bölgede femoral, göbek çevresinde umbilikal, daha önce ameliyat yapılmış bir karın kesisi hattında insizyonel fıtık gelişebilir. Mide fıtığında ise midenin üst bölümü diyaframdaki açıklıktan göğüs boşluğuna doğru yer değiştirir. MedlinePlus, fıtıkları yerleşim yerine göre bu temel gruplar arasında tanımlar.

Fıtık türleri ve temel farkları

Fıtık belirtileri nasıl değişir?

Karın duvarı fıtıklarında en tipik bulgu belirli bir bölgede ortaya çıkan kabarıklıktır. Şişlik öksürme, ıkınma, yük kaldırma veya uzun süre ayakta kalma sırasında daha belirgin olabilir ve yatınca küçülebilir. Bazı kişilerde ağrı yerine baskı, ağırlık, yanma veya çekilme hissi vardır. Fıtığın büyük olması mutlaka daha fazla ağrı yapacağı anlamına gelmez.

Kasık ve karın duvarı fıtıkları

İnguinal ve femoral fıtıkta kasık çevresinde şişlik veya rahatsızlık görülebilir. İnguinal fıtık erkeklerde skrotuma doğru uzanabilir. Göbek fıtığında kabarıklık göbek çevresindedir. İnsizyonel fıtık ise daha önce ameliyat edilmiş karın duvarında ortaya çıkar. NIDDK, inguinal fıtıkta kasıkta kabarıklık ile ağrı, ağırlık veya yanma hissinin görülebileceğini ve yakınmaların ıkınma, kaldırma ya da uzun süre ayakta kalmayla artabileceğini belirtir.

Mide fıtığı

Hiatal fıtık karın duvarındaki fıtıklar gibi dışarıdan görülen bir kitle oluşturmaz. Bazı kişilerde hiç belirti olmayabilir. Belirti olduğunda göğüste yanma, ağıza acı veya ekşi sıvı gelmesi, yutma güçlüğü ya da üst karın bölgesinde rahatsızlık gibi reflü ile ilişkili yakınmalar öne çıkabilir. Bu belirtiler yalnız mide fıtığına özgü değildir ve göğüs ağrısı gibi yakınmalar başka hastalıklarla da ilişkili olabilir.

Bel ve boyun disk fıtıkları

Disk fıtığında belirtiler sinirin etkilenip etkilenmediğine göre değişir. Bel bölgesindeki disk fıtığı kalçadan bacağa ve ayağa doğru yayılan ağrı, yanma, uyuşma veya karıncalanmaya yol açabilir. Boyun bölgesinde ise ağrı omuzdan kola ve ele yayılabilir. Sinir basısı belirginse kas güçsüzlüğü gelişebilir. Sinire baskı yapmayan disk fıtığı ise yalnız bel veya boyun ağrısı yapabilir ya da hiç belirti vermeyebilir. American Association of Neurological Surgeons disk fıtığı belirtilerinin fıtığın yeri ve sinir basısına göre değiştiğini vurgular.

Fıtık neden olur?

Tek bir neden yoktur. Karın duvarı fıtıkları doğuştan var olan açıklıklar veya zaman içinde gelişen kas ve bağ dokusu zayıflıkları üzerinden oluşabilir. Karın içi basıncını artıran durumlar mevcut zayıf alanın belirginleşmesine katkıda bulunabilir. Kronik öksürük, kabızlık nedeniyle sık ıkınma, bazı ağır kaldırma biçimleri, gebelik veya geçirilmiş karın ameliyatı bu bağlamda değerlendirilir. Ancak ağır bir nesne kaldırmış olmak tek başına her fıtığın nedeni olarak kabul edilmemelidir.

Disk fıtığında süreç farklıdır. Omurlar arasındaki disk yaşla birlikte su içeriğini ve esnekliğini kaybedebilir. Tekrarlayan yüklenmeler veya bazen ani zorlanmalar diskin dış tabakasında hasara ve iç kısmın dışa doğru taşmasına katkıda bulunabilir. Bu nedenle karın fıtığı ile disk fıtığının nedenleri aynı başlık altında değerlendirilmemelidir.

Fıtık tanısı nasıl konur?

Kasık ve karın duvarı fıtıklarında tanı çoğu zaman öykü ve fizik muayeneyle başlar. Hekim şişliğin ayakta durma, öksürme veya ıkınmayla değişip değişmediğini değerlendirebilir. Muayene bulguları net değilse ultrason, bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans gibi görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir. Hiatal fıtıkta üst sindirim sistemiyle ilgili testler, disk fıtığında ise nörolojik muayene ve gerekli durumlarda manyetik rezonans görüntüleme gündeme gelebilir. Her hastada aynı testlerin yapılması gerekmez.

Fıtık her zaman ağrı yapar mı?

Fıtık ağrısız olabilir. Özellikle küçük veya kolayca geri dönen karın duvarı fıtıkları yalnızca aralıklı bir kabarıklıkla fark edilebilir. Buna karşılık küçük bir fıtık dar bir açıklıkta sıkışırsa belirgin ağrı oluşturabilir. Bu nedenle ağrının olmaması fıtığın önemsiz olduğunu, ağrının şiddeti de fıtığın büyüklüğünü tek başına göstermez. Değerlendirmede şişliğin davranışı, yeni başlayan hassasiyet, bağırsak belirtileri ve kişinin genel durumu birlikte ele alınır.

Disk fıtığında da görüntüleme bulgusu ile yakınmanın şiddeti her zaman birebir örtüşmez. Bazı disk taşmaları belirti oluşturmazken sinir kökünü etkileyen daha sınırlı bir taşma belirgin yayılan ağrı veya uyuşma yapabilir. Bu yüzden yalnız görüntüleme raporundaki fıtık ifadesiyle tedavi kararı verilmez. Muayene bulguları, şikayetlerin dağılımı ve görüntüleme birbiriyle uyumlu değerlendirilir.

Fıtıkla karışabilen durumlar nelerdir?

Kasık veya karın bölgesindeki her şişlik fıtık değildir. Lenf bezi büyümesi, yağ dokusu kaynaklı kitleler, hematomlar ve bazı damar sorunları benzer bir kabarıklık oluşturabilir. Kasık ağrısı da kas zorlanması, kalça eklemi sorunları veya idrar yollarına ait hastalıklarla ilişkili olabilir. Bu nedenle kendi kendine tanı koymak yerine özellikle yeni ortaya çıkan, büyüyen, sertleşen veya ağrılı bir şişliğin muayene edilmesi gerekir. Fıtık tanısında şişliğin öksürme ve ıkınmayla değişmesi yardımcı bir bulgu olsa da tek başına kesin tanı sağlamaz.

Fıtık için hangi doktora gidilir?

Kasıkta, göbekte veya ameliyat hattında fıtık düşündüren bir şişlik varsa genel cerrahi uygun başvuru alanıdır. Tanının net olmadığı durumlarda aile hekimi veya ilgili birinci basamak hekimi ilk değerlendirmeyi yapıp yönlendirme sağlayabilir. Hiatal fıtık ve reflü yakınmalarında gastroenteroloji değerlendirmesi gerekebilir, cerrahi gereksinim söz konusu olduğunda genel cerrahi devreye girer.

Bel veya boyundan kola ya da bacağa yayılan ağrı, uyuşma ve güçsüzlük gibi disk fıtığı düşündüren yakınmalarda fizik tedavi ve rehabilitasyon, beyin ve sinir cerrahisi veya omurga alanında çalışan ortopedi birimleri değerlendirme yapabilir. Hangi branşın önce görülmesi gerektiği belirtilerin süresine, nörolojik bulgulara ve aciliyet durumuna göre değişebilir.

Ne zaman acil değerlendirme gerekir?

Karın duvarı fıtığında daha önce içeri girebilen bir şişliğin artık geri gitmemesi, aniden büyümesi, sertleşmesi veya belirgin hassas hale gelmesi sıkışmış fıtık açısından uyarıcıdır. Şiddetli ve giderek artan ağrı, bulantı, kusma, karında şişme, gaz ya da dışkı çıkaramama ve fıtık üzerindeki deride renk değişikliği bağırsak tıkanması veya dokunun kan akımının bozulması gibi acil komplikasyonlarla ilişkili olabilir. Bu durumda gecikmeden acil tıbbi değerlendirme gerekir.

• Fıtık bölgesinde ani ve şiddetli ağrı
• Kusma ile birlikte karında belirgin şişlik
• Gaz veya dışkı çıkaramama
• Fıtık şişliğinin sertleşmesi veya içeri dönmemesi
• Şişlik üzerindeki ciltte belirgin renk değişikliği

Disk fıtığında ise idrarı başlatamama veya tutamama, dışkı kontrolünde yeni bozulma, genital ve makat çevresinde uyuşma ya da hızla ilerleyen bacak güçsüzlüğü acil değerlendirme gerektiren nörolojik uyarı işaretleridir. Bu belirtiler nadir fakat ciddi sinir basısı tablolarıyla ilişkili olabilir.

Tedavi her fıtıkta aynı mıdır?

Hayır. Karın duvarı fıtıklarında tedavi kararı fıtığın türüne, boyutuna, belirtilere, sıkışma riskine, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre verilir. Cerrahi onarım birçok karın duvarı fıtığında kalıcı düzeltme sağlayan temel yöntemdir, ancak her fıtık aynı zamanda ve aynı teknikle ameliyat edilmez. Seçilmiş az belirti veren inguinal fıtıklarda hekim gözetiminde izlem uygun olabilirken femoral fıtık gibi bazı tiplerde komplikasyon riski nedeniyle yaklaşım farklılaşabilir.

Hiatal fıtıkta tedavinin odağı çoğu zaman reflü yakınmalarını kontrol etmektir ve cerrahi yalnız belirli durumlarda değerlendirilir. Disk fıtığında ise ağrı kontrolü, aktivitenin düzenlenmesi ve uygun hastalarda fizik tedavi gibi cerrahi dışı yöntemler ilk seçenek olabilir. İlerleyici nörolojik kayıp, acil sinir basısı bulguları veya uygun tedaviye rağmen süren ciddi yakınmalar cerrahi değerlendirmeyi gündeme getirebilir. Fıtığın yeri doğru tanımlandığında hem belirtilerin anlamı hem de izlenecek uzmanlık ve tedavi yolu daha net belirlenebilir.