Hasta Hakları Nelerdir? Hasta Hakları Yönetmeliği

Hasta hakları, sağlık hizmeti alan kişinin yalnızca tedaviye erişmesini değil, hizmetin insan onuruna uygun, güvenli, açıklanabilir ve mahremiyeti koruyan biçimde sunulmasını da kapsar. Türkiye'de bu alanın temel çerçevesi hasta hakları yönetmeliği ile belirlenir. Düzenleme kamu ve özel sağlık kurumlarında hizmet alan kişilerin bilgi alma, rıza gösterme, tedaviyi reddetme, mahremiyet, sağlık kayıtlarına erişme, saygılı hizmet görme, başvuru ve şikayet yollarını kullanma gibi haklarını güvence altına alır.

Hasta yakını olmak ise hastanın bütün haklarının otomatik olarak yakına geçtiği anlamına gelmez. Özellikle sağlık bilgilerinin paylaşılması, tıbbi kararlara katılım ve rıza konularında hastanın iradesi, karar verme yeterliği, varsa kanuni temsil durumu ve somut olayın aciliyeti birlikte değerlendirilir. Bu ayrım yoğun bakımda veya Alzheimer gibi bilişsel işlevleri etkileyebilen hastalıklarda daha da önem kazanır.

Hasta hakkı nedir ve kimleri kapsar?

Hasta hakkı, kişinin sağlık hizmetiyle temas ettiği andan itibaren sahip olduğu hukuki ve insani güvenceleri ifade eder. Sağlık Bakanlığı İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü tarafından yayımlanan yönetmelik metni, kapsamı resmi ve özel sağlık kurumları ile sağlık hizmetinin kurum dışında sunulduğu durumları da içine alacak biçimde düzenler. Bu nedenle hasta hakları yalnızca hastanede yatarak tedavi gören kişiler için geçerli değildir. Muayene, tetkik, girişim, ameliyat, acil hizmet, evde sağlık hizmeti veya başka bir sağlık hizmeti sürecinde de ilgili haklar gündeme gelebilir.

Bu hakların merkezinde hastanın kendisi bulunur. Eş, çocuk, kardeş veya başka bir yakın, yalnızca akrabalık bağı nedeniyle hastanın tıbbi bilgilerine sınırsız erişim kazanmaz ve her durumda hasta adına karar veremez. Hasta kendi kararlarını verebilecek durumdaysa bilgilendirme ve rıza sürecinin esas muhatabı hastadır. Kanuni temsil gerektiren durumlarda ise ilgili mevzuat ve somut tıbbi koşullar dikkate alınır.

Temel hasta hakları nelerdir?

Hasta haklarını tek bir izin veya tek bir başvuru hakkı olarak düşünmek doğru değildir. Haklar, sağlık hizmetine erişimden tedavi kararına, mahremiyetten kayıtların düzeltilmesine kadar birbirini tamamlayan bir bütündür.

Bilgilendirilme ve ikinci görüş isteme

Hastaya verilecek bilginin yalnızca tanı adından ibaret olmaması gerekir. Yönetmelik kapsamında hastalığın muhtemel seyri, yapılacak müdahalenin nasıl gerçekleştirileceği, alternatif tanı ve tedavi seçenekleri, önemli riskler, muhtemel komplikasyonlar, kullanılacak ilaçların önemli özellikleri ve tedaviyi reddetmenin doğurabileceği sonuçlar hakkında bilgilendirme yapılır. Bilginin hastanın anlayabileceği şekilde verilmesi esastır. Hasta aynı sağlık sorunu için başka bir hekimden ikinci görüş talep edebilir.

Hastanın kendisinin bilgilendirilmesi temel kuraldır. Hasta isterse belirlediği başka bir kişinin bilgilendirilmesini talep edebilir. Bunun tersine hasta, mevzuatın zorunlu tuttuğu istisnalar dışında, yakınlarına sağlık durumu hakkında bilgi verilmemesini de isteyebilir. Bu nedenle sağlık çalışanının aile bireylerine ayrıntılı bilgi vermemesi her zaman ilgisizlik veya hak ihlali anlamına gelmez. Mahremiyet yükümlülüğü kimi durumlarda bilgiyi sınırlamayı gerektirir.

Rıza ve tedaviyi reddetme hakkı

Tıbbi müdahalelerde rıza temel ilkedir. Geçerli rıza için hastanın neye onay verdiğini anlayabilmesi önem taşır. Bir formun imzalanmış olması tek başına yeterli bir bilgilendirme yapıldığı anlamına gelmez. Hastanın müdahalenin amacı, önemli riskleri, seçenekleri ve reddetme halinde ortaya çıkabilecek sonuçları anlayabileceği biçimde öğrenebilmesi gerekir.

Kanunen zorunlu durumlar dışında hasta planlanan tedaviyi reddedebilir veya uygulanmakta olan tedavinin durdurulmasını isteyebilir. Bu durumda ortaya çıkabilecek tıbbi sonuçların açıklanması ve sürecin kayıt altına alınması gerekir. Hayati tehlike bulunan ve hastanın rızasının alınamadığı acil durumlar gibi istisnalarda ise müdahale için farklı kurallar uygulanabilir. Bu nedenle acil bir olaydaki rıza değerlendirmesi ile planlı bir tedavideki rıza süreci aynı değildir.

Mahremiyet ve sağlık kayıtlarının korunması

Mahremiyet yalnızca hastane odasının kapısının kapatılması anlamına gelmez. Muayenenin uygun bir gizlilik ortamında yapılması, tedaviyle ilgisi olmayan kişilerin gereksiz yere süreçte bulunmaması ve sağlık bilgilerinin yetkisiz kişilerle paylaşılmaması da bu hakkın parçasıdır. Hastanın ölümü de sağlık bilgilerinin sınırsız biçimde açıklanabileceği anlamına gelmez.

Hasta kendi sağlık kayıtlarını inceleyebilir ve bunların bir suretini talep edebilir. Eksik, belirsiz veya hatalı tıbbi ve kişisel bilgilerin tamamlanmasını ya da düzeltilmesini isteme hakkı da vardır. Kayıt düzeltme talebi, tıbben doğru bir değerlendirmeyi sırf hasta farklı düşünüyor diye değiştirmek anlamına gelmez. Talep, kaydın doğru ve açıklanabilir hale getirilmesine yöneliktir.

Sağlık kuruluşunu ve personeli seçme hakkı

Hasta, mevzuatın ve sağlık sisteminin işleyişinin izin verdiği ölçüde sağlık kuruluşunu seçme veya değiştirme, kendisine hizmet veren sağlık personelinin kimliğini, görevini ve unvanını öğrenme hakkına sahiptir. Personel seçme veya değiştirme hakkı ise sınırsız bir talep hakkı değildir. Kurumun hizmet kapasitesi, branşın bulunup bulunmaması, sevk kuralları ve tıbbi gereklilikler uygulamayı etkileyebilir.

Hizmet kapasitesinin sınırlı olduğu durumlarda önceliğin tıbbi kriterlere ve ilgili mevzuata göre objektif biçimde belirlenmesi gerekir. Bir kişinin daha önce gelmiş olması her koşulda önce hizmet alacağı anlamına gelmez. Acil durumlar ve özel öncelik kuralları farklı değerlendirme gerektirebilir.

Ziyaret ve refakatçi hakkı

Hasta ziyaretçi kabul edebilir ancak ziyaret, sağlık kurumunun belirlediği usullere ve hastaların güvenliğini koruyan kurallara tabidir. Refakatçi bulundurma da sağlık kuruluşunun imkanları, ilgili düzenlemeler ve hekimin tıbbi değerlendirmesi çerçevesinde ele alınır. Bu nedenle ziyaret veya refakat talebi her bölümde aynı şekilde uygulanmaz. Yoğun bakım, izolasyon gereken klinikler veya hastanın güvenliği açısından özel koşullar bulunan alanlarda daha sıkı sınırlamalar getirilebilir.

Hasta Hakları Yönetmeliği neyi düzenler?

Hasta hakları yönetmeliği, hasta ile sağlık hizmeti sunucusu arasındaki ilişkiyi yalnızca şikayet aşamasında ele almaz. Sağlık hizmetlerinden yararlanma, bilgilendirme, mahremiyet, tıbbi müdahalede rıza, araştırmalara katılım, ziyaret, insani değerlere saygı ve hak ihlalinde başvuru yolları gibi başlıkları düzenler. Aynı zamanda hastanın sağlık hizmeti alırken kurum kurallarına uyması, sağlık geçmişini mümkün olduğunca doğru aktarması, randevu ve kontrol süreçlerine uyması, diğer hastaların ve çalışanların haklarına saygı göstermesi gibi sorumlulukları da vardır.

Hak ve sorumlulukların birlikte bulunması, bir hakkın kurum tarafından keyfi biçimde sınırlandırılabileceği anlamına gelmez. Örneğin mahremiyet hakkı hasta açısından temel bir güvencedir. Buna karşılık hasta da başka hastaların mahremiyetini ihlal edecek şekilde görüntü almamalı veya hizmet düzenini bozacak davranışlarda bulunmamalıdır. Bir sınırlamanın tıbbi gereklilik, güvenlik, mevzuat veya kurumun meşru işleyiş ihtiyacıyla açıklanabilir olması gerekir.

Hasta Hakları Birimi ne yapar?

Sağlık kuruluşlarında bulunan hasta hakları birimi, hasta ve hasta yakınlarının hak ihlali iddialarını, sorunlarını, önerilerini veya geri bildirimlerini alabilen başvuru noktasıdır. Birimin işlevi yalnızca dilekçe kabul etmek değildir. Uygun konularda sorunun yerinde çözülmesine yardımcı olabilir, başvuru sahibini süreç hakkında bilgilendirebilir, kayıt oluşturabilir ve çözülemeyen başvuruların ilgili hasta hakları kuruluna aktarılmasını sağlayabilir.

Sağlık Bakanlığı bünyesindeki Hasta Hakları ve Tıbbi Sosyal Hizmetler Daire Başkanlığı hasta hakları uygulamalarıyla ilgili mevzuat ve kurumsal bilgi yayımlar. Sağlık tesislerinde birimin adı veya fiziksel konumu değişebilse de başvurunun özü aynıdır: yaşanan olayın açık biçimde anlatılması, hangi hakkın ihlal edildiğinin düşünüldüğünün belirtilmesi ve mümkünse olayın değerlendirilmesini kolaylaştıracak bilgi veya belgelerin sunulması.

Bir başvurunun hasta hakları biriminde değerlendirilmesi, tıbbi hata iddiasının kesin olarak kanıtlandığı veya bir sağlık çalışanının hukuken sorumlu bulunduğu anlamına gelmez. Hasta hakları süreci ile disiplin, ceza, tazminat veya mesleki sorumluluk süreçleri farklı hukuki mekanizmalardır. Olayın niteliğine göre bu yolların koşulları da farklı olabilir.

Hasta haklarının sınırları nasıl değerlendirilir?

Bir talebin karşılanmaması tek başına hasta hakkının ihlal edildiğini göstermez. Bazı haklar doğrudan korunurken bazıları tıbbi gereklilik, kurumun imkanları veya başka kişilerin haklarıyla birlikte uygulanır. Örneğin hastanın mahremiyeti sağlık kuruluşunun imkanına bağlı bir tercih değildir. Buna karşılık refakatçi bulundurma, ziyaret saatleri veya belirli bir sağlık çalışanını seçme talebi somut koşullara göre sınırlandırılabilir.

Benzer biçimde hasta tedaviyi reddetme hakkına sahip olsa da sağlık çalışanının bu kararın muhtemel sonuçlarını açıklaması ve süreci kayıt altına alması gerekir. Rızanın alınamadığı hayati tehlike içeren acil durumlarda ise hastanın yaşamını veya organ işlevini korumaya yönelik müdahaleler için özel istisnalar uygulanabilir. Bu istisnalar, planlı ve acil olmayan her müdahalenin hastanın iradesi dışında yapılabileceği anlamına gelmez.

Bir sınırlandırmayla karşılaşıldığında önce uygulamanın gerekçesini sormak yararlıdır. "Yoğun bakıma ziyaretçi alınmıyor", "refakatçi kabul edilmiyor" veya "hekim değişikliği yapılamıyor" şeklindeki kısa cevapların arkasında tıbbi, idari veya kapasiteye ilişkin farklı nedenler bulunabilir. Gerekçenin açıklanması, sorunun hak ihlali mi yoksa meşru bir sınırlama mı olduğunu ayırt etmeyi kolaylaştırır.

Hasta memnuniyetsizliği ile hasta hakkı ihlali de aynı kavram değildir. Bekleme süresinden rahatsız olmak, tek başına hukuka aykırılık anlamına gelmeyebilir. Buna karşılık öncelik sırasının keyfi belirlenmesi, tıbbi bilginin yetkisiz kişiye açıklanması veya hastanın anlayabileceği bilgilendirme yapılmadan rıza alınması hasta hakları bakımından ayrıca incelenmesi gereken durumlardır.

Hasta hakları şikayeti nasıl yapılır?

Bir hak ihlali düşünüldüğünde hasta hakları şikayet sürecini mümkün olduğunca somut yürütmek yararlıdır. Şikayeti yalnızca "ilgilenilmedi" gibi genel bir ifadeyle bırakmak yerine hangi tarihte hangi birimde ne yaşandığını ve neyin düzeltilmesinin istendiğini açıkça yazmak değerlendirmeyi kolaylaştırır.

1. Olayı kaydedin: Sağlık kuruluşu, klinik veya birim, olayın zamanı, görüşülen görevli ve yaşanan durum gibi temel bilgileri not edin.
2. Talebinizi belirleyin: Bilgilendirme mi istiyorsunuz, yanlış bir kaydın düzeltilmesini mi talep ediyorsunuz, mahremiyet ihlali mi olduğunu düşünüyorsunuz, yoksa belirli bir uygulamanın incelenmesini mi istiyorsunuz? Talebin açık olması süreci hızlandırabilir.
3. Sağlık tesisindeki birime başvurun: Sorun kurum içinde çözülebilecek nitelikteyse hasta hakları birimi ilk başvuru noktalarından biridir. Acil tıbbi ihtiyaç varsa şikayet sürecini beklemek yerine doğrudan ilgili klinik veya acil hizmet üzerinden tıbbi yardım istenmelidir.
4. Başvuru kaydını saklayın: Yazılı başvuru, başvuru numarası, verilen cevap ve varsa ilgili belgeler daha sonraki değerlendirmelerde önem taşıyabilir.
5. Gerekirse diğer başvuru yollarını değerlendirin: Sağlık Bakanlığı iletişim kanalları ve ilgili hasta hakları mekanizmaları kullanılabilir. Uyuşmazlığın niteliği hukuki destek gerektiriyorsa ayrıca uygun idari veya yargısal yollar konusunda profesyonel görüş alınabilir.

Başvuruyu desteklemek için elde bulunan epikriz, rapor, randevu kaydı veya yazılı cevap gibi belgelerden yalnızca olayla ilgili olanları sunmak yeterlidir. Gereksiz kişisel veri paylaşmamak özellikle başka hastalara ait bilgilerin bulunduğu belgelerde önem taşır. Şikayet bir konuşmaya dayanıyorsa olayın yaklaşık zamanı, görüşülen birim ve talep edilen çözüm açık biçimde yazılabilir. Sağlık kuruluşunun cevabı yetersiz bulunursa başvuru sahibinin elindeki ilk başvuru kaydı, sonraki idari veya hukuki değerlendirmelerde olayın nasıl ilerlediğini göstermeye yardımcı olabilir.

Şikayet mekanizması acil tıbbi müdahalenin yerine geçmez. Ayrıca hasta hakları başvurusunun dava veya başka hukuki başvurular için geçerli olabilecek süreleri kendiliğinden durdurduğu varsayılmamalıdır. Tazminat, ceza sorumluluğu veya kişisel veri ihlali gibi ayrı bir hukuki mesele varsa ilgili başvuru yolunun koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Yoğun bakımda hasta yakınlarının hakları nasıl uygulanır?

Yoğun bakım hasta yakını hakları denildiğinde iki farklı alanı ayırmak gerekir: hastanın devam eden hakları ve yakının bilgilendirme veya ziyaret sürecindeki konumu. Yoğun bakımda yatan hasta da mahremiyet, saygı, tıbbi özen ve uygun koşullarda bilgilendirilme haklarına sahiptir. Hastanın bilinci açık ve karar verme yeterliği varsa mümkün olduğu ölçüde kendi tercihleri esas alınır.

Hasta yakınının bilgi alması ise hastanın mahremiyetiyle birlikte değerlendirilir. Her akrabanın aynı ayrıntıda tıbbi bilgi alma hakkı bulunduğu söylenemez. Hastanın kimi bilgilendirilmek üzere belirlediği, kanuni temsil durumu ve hastanın o sırada iradesini açıklayıp açıklayamadığı önemlidir. Acil durumlarda ve hastanın rızasının alınamadığı bazı hallerde yönetmelik, mümkünse yakının veya kanuni temsilcinin bilgilendirilmesini öngörür.

Yoğun bakım ziyareti sabit ve sınırsız bir hak değildir. Ziyaret saatleri, ziyaretçi sayısı ve koruyucu önlemler hastanın klinik durumu, enfeksiyon riski ve ünitenin işleyişine göre düzenlenebilir. Sağlık Bakanlığına bağlı Sandıklı Devlet Hastanesi tarafından yayımlanan yoğun bakım ziyaret kuralları da ziyaretin yoğun bakım koşullarına göre sınırlandırılabildiğini gösterir. Bu nedenle farklı hastanelerde aynı ziyaret süresinin uygulanmasını beklemek yerine ilgili yoğun bakımın kurallarını ve kısıtlamanın tıbbi gerekçesini sormak daha doğru olur.

Alzheimer hastalarının yakınları hangi haklara sahiptir?

Alzheimer hasta yakınlarının hakları konusu çoğu zaman hastanın kendi karar verme hakkıyla karıştırılır. Alzheimer tanısı, hastanın tüm sağlık kararlarında otomatik olarak söz hakkını kaybettiği veya bir yakının kendiliğinden kanuni temsilci olduğu anlamına gelmez. Hastanın bilgiyi anlayabilme ve tercihini ifade edebilme durumu somut işleme ve hastalığın evresine göre değerlendirilir. Hasta anlayabildiği ölçüde bilgilendirme ve karar sürecine dahil edilmelidir.

Hasta kendi iradesini açıklayabiliyorsa sağlık bilgileri öncelikle hastaya aittir. Yakınların bilgi alabilmesi hastanın iznine veya hukuken geçerli temsil durumuna bağlı olabilir. Hastanın kısıtlı olması ve vasi bulunması gibi durumlarda kanuni temsilci sürece dahil olur. Yönetmelik ayrıca, karar verme yeterliğinin zaman zaman kaybedildiği hastalıklarda hastanın yeterli olduğu dönemde ileride yapılabilecek müdahalelere ilişkin iradesinin alınabilmesine imkan tanır.

Yakınlar bakımın sürekliliği açısından hekime önemli bilgiler sunabilir. Kullanılan ilaçlar, daha önceki hastalıklar, davranış değişiklikleri, alerjiler, günlük işlev kaybı veya evde gözlenen yeni belirtiler doğru aktarılmalıdır. Ancak bilgi vermek ile hasta adına karar verme yetkisi aynı şey değildir. Hastane bir yakından tıbbi geçmiş hakkında bilgi alabilir fakat rıza yetkisini ayrıca değerlendirmek zorundadır.

Alzheimer hastasının hastanede iletişim kurmakta zorlanması halinde, sağlık kuruluşunun hastanın anlayabileceği biçimde bilgilendirme yapması ve gerekli uyarlamaları değerlendirmesi önemlidir. Yakının odada bulunması kimi hastalar için iletişimi kolaylaştırabilir, ancak bu da her işlemde mutlak bir hak değildir. Mahremiyet, tıbbi gereklilik, enfeksiyon kontrolü ve hastanın isteği birlikte değerlendirilir.

Hasta yakınları sağlık bilgilerini ne zaman alabilir?

Sağlık bilgisinin aile içinde paylaşılması günlük yaşamda doğal görünse de hukuken sağlık bilgisi kişiye aittir. Yetişkin ve karar verme yeterliği bulunan bir hasta, hangi yakınının bilgilendirileceğini belirleyebilir. Hasta yakınlarına bilgi verilmesini istemiyorsa bu tercih de kural olarak dikkate alınır. Bu nedenle "eşiyim" veya "çocuğuyum" demek tek başına her ayrıntılı sağlık kaydına erişim sağlamaz.

Hastanın bilincinin kapalı olduğu acil durumlarda, küçük veya kısıtlı hastalarda ya da geçerli kanuni temsilin bulunduğu durumlarda farklı kurallar devreye girer. Sağlık çalışanları hem hastanın yararını hem de gizlilik yükümlülüğünü gözetmek zorundadır. Aile içinde birden fazla kişinin farklı taleplerde bulunması halinde de sağlık kuruluşunun tıbbi bilgiyi herkese ayrı ayrı ve sınırsız biçimde açıklaması beklenmemelidir.

Hak ihlali olduğunu düşünüyorsanız ne yapabilirsiniz?

Önce yaşanan sorunun türünü belirleyin. Bilgilendirme eksikliği varsa hekimden veya ilgili sağlık meslek mensubundan anlaşılır açıklama isteyin. Kayıt hatası varsa düzeltme talebinizi kayıt üzerinden somutlaştırın. Mahremiyet sorunu varsa hangi bilginin kimle ve hangi koşulda paylaşıldığını belirtin. Ziyaret veya refakat kısıtlamasında ise uygulamanın tıbbi veya kurumsal gerekçesini sorun.

Sorun çözülemiyorsa sağlık tesisindeki hasta hakları birimine başvurun ve başvuru kaydınızı saklayın. Tıbbi zarar, ciddi ihmal, kişisel veri ihlali veya başka bir hukuki uyuşmazlık iddiası varsa hasta hakları başvurusu dışında ayrıca uygulanabilecek yollar bulunabilir. Böyle bir durumda olayın niteliğine göre ilgili resmi kurumdan veya hukuk uzmanından destek almak, yalnızca genel bir şikayet metniyle yetinmekten daha sağlıklı olabilir.

Hasta haklarının etkili kullanılabilmesi için en önemli ayrım şudur: hasta, yakını ve kanuni temsilci aynı kişi değildir ve her birinin yetkisi farklı koşullarda doğar. Sağlık hizmetinde hangi bilginin kime verileceği, kimin rıza göstereceği ve bir talebin ne ölçüde karşılanacağı değerlendirilirken hastanın iradesi, tıbbi gereklilik, mahremiyet ve yürürlükteki mevzuat birlikte ele alınmalıdır.